تبلیغات
مهندس سید کمال الدین حیدری منش - مقــــــالات

بسمه تعالی

 

 

مداخل جغرافیای طبیعی درقرآن

 

مطالعه موردی تکتونیک صفحه ای وتعادل ایزستازی

 

 

1- سید کمال الدین حیدری منش ، دانشجوی کارشناسی ارشد ژئومورفولوژی ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد

2- دکتر ابوالفضل بهنیافر ، استاد یار ژئومورفولوژی دانشگاه آزاد اسلامی واحدمشهد

3- دکتر هادی قنبرزاده ، استادیار اقلیم شناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد

4- دکتر حمید جعفری استادیاربرنامه ریزی روستایی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد

 

بسمه تعالی

مقدمه

حمد و سپاس خداوندیرا سزاست که همه گویندگان از مدح و ثنای اوعاجزند و شمارندگان و حسابگران از شمارش نعمتها و بخششهای او درمانده ، پس کسیکه نعمتهای پروردگار را بشمارد چگونه میتواند حق او را ادا کند و شکرش را بجا آورد و کوشش کنندگان نمیتواند حق نعمت او را ادا کنند. خداوندی که حقیقت او را صاحبان همت بلند درک نمیکنند و زیرکیها و هوشهای غواص باو دست نیابد . خداوندیکه صفتش را نهایتی نیست و نه خود او را صفتی است موجود و ثابت و او را وقت و زمانی نیست که معین شده باشد و نه او را مدت دراز است (‌که به آن منتهی شود یعنی مدت  ندارد . )‌خلائق را به قدرت و توانایی خود بیافرید. و بارها به سبب رحمت و مهربانیش پراکنده کرد و حرکت و جنبش زمین را بسنگهایی بزرگ و کوهها میخکوب و استوار گردانید.(نهج البلاغه ص 27 خطبه 1)

خداوند تبارک و تعالی برای هدایت بشر پیامبرانی فرستاد .امام صادق ( ع ) می فرماید خداوند یک صد و بیست و چهار هزار پیغمبر برانگیخت و به همان تعداد نیز وصی و جانشین منصوب ومعرفی کرده است که تمامی آنها اهل صدق و حدیث و ادای امانت و زاهد در امور دنیا بوده اند .

سپس فرمود : خداوند متعال پیغمبری بهتر و با فضیلت تر و از حضرت محمد مصطفی صلی ا... علیه و آل نفرستاد ونیز جانشینی بهتر از جانشین آن بزرگوار یعنی حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام معرفی نکرده است .

تمام پیامبران الهی بر اساس شرایط خود دارای معجزه بوده اند که پیامبر السلام حضرت محمد ( ص) معجزات متعددی داشتند که از میان آنها معجزه جاوید آن حضرت که بر زمین سند زنده حقانیت آن حضرت است . قرآن کریم میباشد.

قرآن کریم کتابی است فوق افکار بشر تا کنون کسی نتوانسته کتابی همانند آن را بیاورد اینن کتاب یک معجزه بزرگ آسمانی است .

علت اینکه قرآن به عنوان سند زنده حقانیت پیامبر اسلام ( صلی الله علیه و آله ) و معجزه بزرگ او  از میان تمام معجزاتش برگزیده شده واین است که قرآن معجزه ای است (( گویا ، جاودانی ، جهانی ، و روحانی .))

خداوند در قرآن میفرماید ( قل هل یستوی الذین یعلمون و الذین لایعلمون انما یتتذکر اولوالالباب))(سوره زمر آیه 9)

بگو آیا دانایان با نادانان مساوی اند؟ جز این نیست که تنها خردمندان یادآور میشوند(1) اهمیت علم در اسلام آن قدر زیاد است که طلب آن را بر هر مسلمانی واجب دانسته است . پیامبر اکرم ( ص) می فرماید طلب العلم فریضه علی کل مسلم  یعنی جست وجوو تحصیل علم بر هر مسلمانی فرض و واجب است .( کلینی ج 1 ص 30)

معنای حدیث این است : یکی از فرایض و واجبات اسلامی درردیف سایرواجبات تحصیل علم است .در کتاب های روایی همیشه یک باب مخصوص تحت عنوان (( باب وجوب طلب العلم )) و با عنوانی نظیر این عنوان وجود دارد . میفرماید جست و جو و طلب علم بر هر مسلمانی واجب است و در این حکم کلی استثنایی وجود ندارد حتی از لحاظ زن ومرد هم استثنایی ندارد .

با بیان این مقدمه در اهمیت و جایگاه علم ودانش در مکتب اسلام بدیهی است که قرآن به عنوان کتاب آسمانی این مکتب و معجزه جاوید پیامبر اسلام ( ص) که برای راهنمایی و سعادت دو جهانی بشر آمده و خود حاوی سرشار از علوم مختلف است به این موضوع اهمیت ویژه داده است و در جای جای این کتاب الهی به تناسب به موضوعات علوم مختلف اشاراتی گردیده است .

در قرآن کریم آخرین کتاب آسمانی علیرغم اشاراتی زیادی که به علوم مختلف از جمله علوم طبیعی شده است نباید تصور نمود که قرآن کریم برای تدریس و تعلیم علوم طبیعی و فنون زندگی و مادی که انسان  با تفکر و تعقل میتواند به آنها دست یابد آمده است . بلکه برای اموری نازل شده است که بشر نمیتواند حتی با پیشرفت علمی هیچوقت به آنها دست یابد و آنها را خداوند از طریق وحی به پیامبرانش گفته است .

 اندیشه علمی نگری به قرآن اولین بارتوسط (( امام ابو حامد غزالی )) مطرح شده ایشان معتقد بودند که قرآن تمام علوم گذشتگان و آیندگان را در بر دارد . پس از وی (0 فخر رازی)) این نظریه را به کاربرد و در تفسیر آیات قرآنی از آن استفاده کرد . در دوران معاصر نیز که پیشرفت علوم و فن آوری افکار مادیگرانه ر ا رواج داده است . دانشمندان اسلامی به اندیشه احیای دین و رفع شبهه (( نزاع علم و دین )) به این گرایش تفسیر روی آوردند مخالفان این گرایش تفسیری معتقدند که حقایق قطعی و نهایی و لایتغییر قرآنی را نباید با نظریه های متغییر علمی مترادف دانست و این کتاب شریف اجل از آن است که با فتنه های عقل ناقص بشری به تفسیر در آید .(مهدی تقی زاده و همکاران ص)

پس قرآن کتابی است برای هدایت بشر و چنانچه در مواردی توجهی به عوالم جهان هستی دارد میخواهد بگوید که تمام هستی و کائنات و همه اجزایی طبیعت عبث و بیهوده خلق نشده است بلکه همه بر اساس حق و عدل الهی خلق شده است و کوهها و آسمان دریاها و گیاهان و جانوران و همه موجودات نشانه هایی هستند که بشر را به شناخت باری تعالی و کشف راز خلقت هدایت و راهنمایی میکنند در این مقاله سعی شده است در حد بضاعت نگارنده مطالبی مربوط به علوم جغرافیایی طبیعی ( تکنونیک صفحه ای و تعادل ایستازی زمین ) که در قرآن نیز اشاراتی به آن شده است مورد بحث قرار گیرد امید است که با یاری خداوند تبارک و تعالی مفید و                              موثر واقع گردد.انشاء الله.

- چکیده

قرآن چهره هایی داردکه گذشت زمان وپرورش نبوغ ها واستعدادهاازآن پرده برمیگیرد .که درسخن معروف "ابن عباس" آن شاگرد هوشمند مکتب علی(ع) به آن اشاره رفته است.

(القرآن یفسره الزمان)

پویندگان راه تفسیرهرکدام با آئینه مخصوص که به دست داشته اند جلوه ای ازآن همه زیبائیها

 واسرار قرآن را منعکس ساخته اند ولی روشن است اینها همه درعین حال که تفسیر قرآن اند. تفسیر قرآن نیستند که هریک پرده از چهره ای ازقرآن برمی دارند نه ازهمه چهره ها و اگر همه رانیز یک جا جمع کنیم بازپرده برداری ازچهره هائی ازقرآن است نه ازهمه چهره هایش

زیرا که قرآن کلام حق است و تراوش از علم بی انتهای او، کلام او رنگ علم او، . علم او رنگ ذات او دارد ، و همه نامتناهی هستند.

بنابراین نباید انتظار داشت انسان ها همه چهره های قرآن را ببینند که نمیتوان دریائی را درکوزه ای جاداد .

ولی این را نمیتوان و نباید انکار کرد که هر قدر ظرف فکر و اندیشه ما بزرگ تر باشد ، مقدار بیشتری از این اقیانوس بی کران را در خود جای خواهد داد.

و به همین دلیل بر همه دانشمندان فرض است در هیچ عصر و زمانی از پای ننشینند و برای کشف حقایق بیشتری از قرآن مجید ، به تلاش و کوشش و مخلصانه ای ادامه دهند. از سخنان قدما و پیشینیان که دورود خدا بر روان پاکشان باد بهره گیرند اما به آنها قناعت نکنند که پیغمبر اکرم ( ص) فرمود.

لا تحصی اعجائبه و لاتبلی غرائبه (( شگفتی های قرآن هرگز تمام نمیشود و نوآوری های آن به کهنگی نمی گراید.)) (1)

قرآن کریم در ضمن هدایت بشر پرده از اسراری برداشته که با پیشرفت علوم با وسایل و تجهیزات پیشرفته به آنها پی برده اند و هر روز همراه با تحولات علمی حقایق تازه و تازه تری کشف میشود  که این خرد اعجاز عملی قرآن را ثابت میکند .در این مقاله مبحث تکنونیک صفحه ای و تعادل ایزوستاری زمین مورد بحث قرار میگیرد و آیاتی که اشاره به این دو موضوع دارد با توجه به تفاسیر مختلف مورد بررسی و تحلیل قرار میگیرد.

-کلمات کلیدی  تکنونیک صفحه ای تعادل ایزوستازی زیمن اشتقاق قارها حرکات زمین

 

 

بحث:

اگر دانشمندی با ابزار علمی که در اختیار دارد و قطعیت آن برایش روشن است توانست از برخی ابهامات قرآنی که در همین اشاره ها نمودار است پرده بردارد ، کاری پسندیده است مشروط بر آنکه با کلمه ( شاید) نظر خود را آغاز کند و بگوید : شاید یا به احتمال قوی مقصود آیه چنین باشد ، تا در آن نظریه علمی تحولی ایجاد شد. به قرآن صدمه ای وارد نشود صرفا گفته شود که تفسیر او اشتباه بوده و باید به این نکته نیز توجه داشت که هرگز نباید میان دیدگاههای استوار دین و فرآورده های ناپایدار علم ، پیوند ناگستنی ایجاد نمود.(1)

بحث پیرامون چند آیات کلام ا... مجید با توجه به تفاسیر مختلف و روایات ائمه معصومین (ع) و بیان معجزه قرآن کریم

1- آیه 20 سوره عنکبوت قل سیروا فی الارض فانظروا کیف بدأ الخلق .بگو در زمین بگردید و بنگرید خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده است .

2- آیه 23 سوره بقره الذی جعل لکم الارض فراشاً . آنکه زمین را زیر انداز شما کرد.

3- سوره عبس آیه 25-26 انا صببنا الماء صباً . ثم شققنا الارض شقاً اینکه ما آبها را ریختیم ریختنی ، سپس شقه کردیم زمین را شقه کردنی .

4- سوره نازعات آیه 30-31  و جبال اوتاداً ما کوهها را میخ های زمین قرارداریم .

5- والارض بعد ذلک دحاها اخرج منها مادها و مرعاها و زمین را بعد از خلقت آسمان بگسترانید و از آن آب و گیاه جدید آورد.

 قل سیروا فی الارض فانظروا کیف بدأ الخلق- بگو در زمین بگردید و بنگردید خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده است ( عنکبوت آیه 20)

امروز این آیه می تواند برای دانشمندان معنی دقیق تر و عمیق تری ارائه دهد و آن این که: بروند و آثار موجودات زنده نخستین را به صورت فسیل ها و غیره آن در اعماق دریاها ، در دل کوهها و در لابلای طبقات زمین ببینند و به گوشه ای از اسرار آغاز حیات در کره زمین و عظمت و قدرت خدا پی برند و بدانند : او بر اعاده حیات قادر است ( مکارم شیرازی 1388 ص 254)

الذی جعل لکم الارض فراشا آنکه زمین را زیرانداز شما کرد(بقره آیه 22) این مرکب راهواری که شما را بر پشت خود سوار کرده و با سرعت سرسام آوری در این فضا به حرکات مختلف خود ادامه  میدهد ، بی آن که کمترین لرزشی بر وجود شما وارد کند ، یکی ازنعمت های بزرگ او است .نیروی جاذبه اش که به شما اجازه حرکت ، استراحت و ساختن خانه و لانه و تهیه باغ ها ، زراعت وانواع وسائل زندگی میدهد ، نعمت دیگری است . هیچ فکر کرده اید اگر جاذبه زمین نبود در یک چشم بر هم زده همه ما و همه خانه های وسائل زندگی مان بر اثر حرکت دورانی زمین به فضا پرتاب و در فضا سرگردان میشد ؟!(مکارم شیرازی 1388ص153)

امام زین العابدین ( ع ) درباره گفته خداوند عزو جل (( آنکه زمین زیر انداز شما کرد می فرماید آن را ملایم طبع شما و موافق با پیکر ها یتان قرارداد ،نه آن اندازه گرم و سوزان که شما را بسوزاند و نه آن قدر سرد که منجمد تان کند، نه بوی تند دارد که سردرد بگیرید و نه آن قدر بد بو که هلاکتان گرداند ،نه آن قدر نرم است که چون آب شما را عرق سازد و نه آن اندازه سخت است که نتوانید در آن خانه و ساختمان بسازید و مرده هایتان را جای دهید بلکه خداوند عزوجل آن را به اندازه ای محکم ساخت که از آن سود میبرید و خود و ساختمان هایتان را نگه می دارید و ان را به گونه ای قرارداد که برای خانه ها و قبرهایتان و بسیاری از دیگر منافع در اختیار شماست ، پس از این روست که زمین را بستر شما قرارداده  ( محمد ری شهری سال 1388ص 149 جلد 1))

خلاصه در این بستر آرام همه وسائل آسایش و آرامش فرزندان این زمین آماده و مهیا است ، و هنگامى اهمیت این نعمت آشكارتر مى گردد كه مختصر تزلزل و دگرگونى در آن رخ دهد.

و از آنجا كه ممكن است در برابر نرمى زمینهاى مسطح ، اهمیت كوهها و نقش حیاتى آنها، فراموش شود، در آیه  : (و الجبال اوتادا) ((آیا، ما كوهها را میخهاى زمین قرار ندادیم ؟)) امنیت را برای انسانها عنوان میکند

كوهها علاوه بر اینكه ریشه هاى عظیمى در اعماق زمین دارند، و در آنجا به هم پیوسته اند و همچون زرهى پوسته زمین را در برابر فشار ناشى از مواد مذاب درونى ، و تاءثیر جاذبه جزر و مد آفرین ماه از بیرون حفظ مى كنند، دیوارهاى بلندى در برابر طوفانهاى سخت و سنگین محسوب مى شوند، و پناهگاه مطمئنى براى مهد آسایش انسان مى سازند كه اگر نبودند دائما زندگى انسان زیر ضربات كوبنده طوفانها دستخوش ‍ ناآرامى بود.علاوه برآن در اطراف كره زمین قشر عظیمى از هوا وجود دارد كه بر اثر وجود كوهها كه به صورت دنده هاى یك چرخ ، پنجه در این قشر عظیم افكنده اند همراه زمین حركت مى كنند، دانشمندان مى گویند اگر سطح زمین صاف بود، قشر هوا به هنگام حركت زمین روى آن میلغزید، و طوفانهاى عظیم ایجاد مى شد، و هم ممكن بود این اصطكاك دائمى سطح زمین را داغ و سوزان و غیر قابل سكونت كند

عدل حركاتها بالراسیان من جلامیدها، و ذوات الشناخیب الشم من صیاخیدها. (خطبه 91)

حركت زمین را به وسیله صخره های عظیم و قله كوه های بلند و محكم تعدیل كرد.

و تد بالصخور میدان ارضه. (خطبه 1)

جنبش و لرزش زمین را به وسیله سنگ های بزرگ و كوه ها میخكوب و استورا گردانید.

قرآن کریم در آیات 30 و 31 سورهء نازعات می‌گوید:

]وَالأَرْضَ بَعْدَ ذَلِکَ دَحَاهَا، أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا[

«و زمین را بعد از خلقت آسمان بگسترانید و از آن آب و گیاه پدید آورد»

آیهء کریمهء فوق، به وضوح می‌رساند که زمین از آغاز امر خلقت به شکل کنونی خود نبوده، بلکه مدت زمان طولانیی بر آن گذشته است که خدای عزّوجلّ آن را در طی این مدت هموار و آمادهء بهره‌برداری ساخته است.

آیهء کریمه به طوری شگفت‌انگیز با جدیدترین اکتشافات علمی تفسیر می‌شود، چه تازه‌ترین ره‌آوردهای علم جدید با این آیهء مبارکه انطباق کامل دارند. این ره‌آورد جدید علم، همانا «تئوری دورشدن قاره‌ها از یکدیگر» یا «Theory Of Drifting Contionents» می‌باشد.

1-  نظریه وگنر

آلفرد لوتار و گنر در اول نوامبر 1880 در برلین متولد شد. وی دکترای خود را در سال 1904 در رشته ستاره شناسی از دانشگاه برلین دریافت کرد.وی استاد دانشگاه ماربورگ بود و در سال 1911 زمانی که وی در کتابخانه دانشگاه مشغول مطالعه بود پی به شباهت فسیل ها ی شناخته شده در لایه های زمین شناسی قسمت هایی شد که در حال حاضر توسط اقیانوس از یکدیگر

تفسیر نمونه آیت ا... مکارم شیرازی جلد 1

جدا شده اند . وی به شباهت مرز قاره ها به یکدیگر توجه کرد و بیان داشت به نظر می رسد که قاره ای بزرگ توسط یک اره مویی در طول مرز کنونی بریده  شده است . اما برای اثبات این ادعا وگنر باید به جمع آوری شواهدی میپرداخت تا فرضیه خود را ثابت کند. وی اعتقاد داشت که بر اساس شواهد فسیلی یک ابر قاره در 200 میلیون سال قبل وجود داشته که به قطعات مختلف و قاره های کوچکتر تقسیم شده است . وگنر از عوارض زمینی ، فسیل ها و آب و هوا به عنوان شواهد پشتیبان فرضیه خود در مورد اشتقاق قاره ها استفاده کرد مثال هایی از عوارض زمینی مانند رشته کوه های آفریقا و آمریکای جنوبی که پس از کنار هم قراردادن دو قاره در یک خط قرار میگرفتند ،همچنین لایه ای ذغال دار در اروپا که با لایه های ذغال دار امریکای شمالی تطابق داشتند ارائه شد. وگنر متوجه شده که فسیل های خزندگان مانند مزوساروس و لیسترو ساروس در محل هایی یافت میشوند که امروزه توسط اقیانوس از یکدیگر جدا افتاده اند و خزندگان نمی توانسته اند این مسیر طولانی را شنا کرده باشند.

پس وگنر نتیجه گرفت که آنها در یک سرزمین واحد در کنار هم زندگی میکرده اند .از سال 1912 وی آشکارا به دفاع از انگاره" اشتقاق قاره ای " پرداخت و بیان داشت که قاره های امروزی در ابتدا به یکدیگر متصل بوده ویک سرزمین واحد را تشکیل می داده اند . در سال 1915 وگنر در کتاب " منشاقاره ها واقیانوس ها"

und ozeane kontinente die entstehung der)the origin of continents and oceana))

انگاره خود را منتشر کرد ونام "پانگه آ"( به معنی همه سرزمین ها ) را برای قاره اولیه انتخاب نمود. وی در این کتاب شواهد مبسوطی به آن افزوده گردید .آخرین شواهد مربوط به مشاهدات مهمی از اعماق اقیانوس هایی بود که از نظر زمین شناسی بسیار جوان بودند و علم اقیانوس شناسی بود.

در دهه 1930 فرضیه وگنر به کلی مردود وبرای 30 سال محجور گردید. در دهه 50و 60 میلادی با توسعه علوم زمین و پیشرفت مطالعات و دستگاه ها ، شواهد برجسته ای از گسترش بستر اقیانوس ها به همراه آنومالی های مغناطیسی متقارن در اطراف پشته های میان اقیانوسی کشف شد. این شواهد به سرعت فرضیه اشتقاق قاره ای را زنده و مستقیما باعث ایجاد انگاره " زمین ساخت صفحه ای " گردید و آلفردوگنر به سرعت به عنوان پدر یکی از مهمترین انقلاب های علمی قرن بیستم شناخته شد.

 حركات زمین

مسئله حركات زمین از جمله مسائلی است كه ذهن بشر را در گذشته به خود مشغول كرده بود. پرداختن به جنبه تاریخی بررسی حركات زمین باعث اطالة مطلب خواهد شد فقط باید اشاره كرد دانشمندانی چون ارسطو، بطلیمیوس، گالیله، كپلر و... روی این مسئله كار كرده اند و دانسته های فعلی ما حاصل تلاش علمی آنهاست. از لحاظ علمی زمین در فضا دارای 5 حركت است:

1)حركت وضعی در مدت 24 ساعت

2) حركت نوسانی یا رقص محوری در مدت 26000 سال یكبار

3) حركت انتقالی به دور خورشید

4) حركت با سایر سیارات منظومه شمسی در جهت ستاره  وُگا با سرعت 5/19 كیلومتر در ثانیه

5) حركت با كهكشان ما و میلیاردها ستاره های آن با سرعت 270 كیلومتر در ثانیه

حركت و حیات بر زمین از حركات متنوع زمین پدیدار مى شود و این خلاصه معناى بیانات امام صادق (علیه السلام)                     است كه مى فرماید:.

ان الاشیاء تدل على حدوثها من دوران الفلك، و هى على سبعه افلاك، و تحریك الارض و من علیها

(بدانید كه وجود تمامى چیزها دلالت بر پایدار شدن آنها از حركت و گردشهاى گوناگون زمین حاصل مى شود، با هر آنچه كه در آن است، و آن بر هفت شكل در حركت و گردش متنوع است، و به حركت در آمدن زمین و آنچه كه بر آن هست)

در جمله اول از بیانات امام صادق (علیه السلام) این چنین آمده كه تمامى اشیاء یعنى هر چیزى را كه در نظر بگیریم، عامل اصلى به وجود آورنده آنها نتیجه و حاصل از گردشهاى متنوع زمین است.

یعنى اگر حركت و گردشهاى زمین مثل دوران زمین حول خورشید و چرخش زمین حول خود، و حركات دیگر زمین نبود و زمین ایستاده و بى حركت مى ماند، به یقین كه زمینه ها و لوازمات پیدایش حیات هیچ موجودى شكل نمى گرفت و همچنین، هیچ گیاه و درخت و سبزه و خرمى پدیدار نمى شد و هیچگاه بادى نمى وزید و ابر و بارانى در كار نبود و موارد بسیار و بیشمار دیگر بر سطح زمین مشاهده نمى شد، و خلاصه مطلب آن است كه هر آنچه را كه درباره اش فكر كنیم مى بینیم كه عامل پیدایش و شكل گیرى آن، از حركتها و گردشهاى متنوع زمین، نشات گرفته است.امام صادق (ع)

هفت حرکت برای زمین قائل است که علاوه برپنج حرکت ذکر شده قبل میتوان گفت دو حرکت دیگر زمین حرکات افقی وعمودی سطح زمین می باشد حرکت افقی همان حرکت قارهاست (تکتونیک صفحه ای)وحرکت عمودی بالا وپایین رفتن سطح زمین (تعادل ایزستازی) که منافع هردو برای زیست انسان به اثبات رسیده است.که به آن اشاره خواهد شد.

تکتونیک صفحه ای

پوسته ی زمین از تعدادی ورقه متحرک تشکیل شده است که دائماً در حال برخورد یا درو شدن از هم هستند سخت کره از نه ورقه بزرگ و دوازده ورقه کوچکتر تشکیل شده است . قاره ها ورقه های قاره ای را تشکیل می دهند. ورقه های اقیانوسی قسمت عمده بستر دریا را تشکیل میدهند.مطالعه ورقه های زمین ساختی که زمین ساخت ورقه ای نامیده می شود به ما کمک میکند تا اشتقاق قاره ها ، گسترش بستر اقیانوس ، فوارنهای آتشفشهانی و تشکیل کوهها را توضیح دهیم .نیروهایی.که باعث حرکت ورقه های زمین ساختی میشود در اثر حرکت آهسته گوشته.زیرین شکیل میگیرند. سنگهای گوشته در اثر حرارت بالایی که در زیر آنهاست دائماً به سمت بالا حرکت میکنند و در اثر سرد شدن فرونشت میکنند. این چرخه میلیونها سال طول میکشد. اشتقاق ورقه ها در سطح زمین طی میلیونها سال صورت گرفته است و هنوز هم ظاهر بیرونی زمین را تغییر می دهد.طبق نظریه دانشمندان تا 250 میلیون سال قبل قاره ها در قاره بسیار بزرگ دیگری به نام پانگه آ Pangaea جمع بودند. یك اقیانوس تنهای فراگیر به نام پانتالاسا (panthalassa)  پانگه آ را احاطه كرد بود. حدود 200 میلیون سال قبل پانگه آ شروع به تجزیه كرد وبه دو توده سرزمینی بزرگ به نام گوندوانالند و لوراسیا تقسیم شد.

گوندوانالند هم تجزیه شد و قاره های آفریقا، قطب جنوب، استرالیا و آمریكای جنوبی  و شبه قاره هند را تشكیل داد. لوراسیا هم در نهایت به اوراسیا و آمریكای شمالی تقسیم شد. همین طور كه صفحات قاره ای تقسیم شدند و از هم دور شدند، پوسته اقیانوسی جدید بین آنها تشكیل شد. حركت قاره ها بعد از میلیون ها سال به موقعیت كنونیشان منجر شده است

انواع حركت صفحات

صفحات به آهستگی روی یك لایه خیلی داغ سر می خورند. در بعضی مكان ها صفحات در اثر ضربه ناشی از برخورد به داخل همدیگر قلمبه و كیس می شوند. این كوه ها را به وجود می آورد. در دیگر مكان ها صفحات از هم دور می شوند. این باعث می شود پوسته جدیدی شكل بگیرد. این تغییرات میلیون ها سال به طول می انجامد. حركت كردن صفحات، قاره های زمین را حركت داده تا جایی كه به صورت كنونی درآمده اند.

حركت صفحات به صورت های واگرایی، همگرایی یا در كنار هم, یكدیگر را لمس كردن است.

حركت صفحه واگرا

وقتی كف دریا گسترش پیدا می كند كه دو صفحه اقیانوسی از همدیگر دور می شوند (در مرز یك صفحه واگرا)، كه نتیجه آن تشكیل پوسته جدید اقیانوسی ست (این پوسته از گدازه ای كه از داخل منتل زمین بالا می آید تشكیل می شود). در كنار آن یك كوه میان دریایی نیز هست. تئوری گسترش كف اقیانوس اولین بار به وسیله هری هس و رابرت دیتز در دهه 1960 ارایه شد.

حركت صفحه همگرا

موقعی كه صفحات به هم برخورد می كنند (در مرز یك صفحه همگرا)، مقداری از پوسته در برخورد ویران می شود و صفحات كوچك تر می شوند. نتایج متفاوت است و بستگی به این دارد كه چه نوع صفحاتی درگیر برخورد بوده اند.

اگر صفحه اقیانوسی و صفحه قاره ای به هم برخورد كنند: هر موقع صفحه اقیانوسی باریك متراكمی با یك صفحه نسبتاً سبك و ضخیم قاره ای برخورد كند، صفحه اقیانوسی تحت تأثیر نیروی صفحه قاره ای قرار می گیرد. این وضعیت زیرگذر یا مجرا زیری subduction نامیده می شود.

وقتی دو صفحه اقیانوسی به هم برخورد می كنند: در این صورت یكی ممكن است به زیر دیگری كشیده شود و گدازه از منتل بالا بیاید و زمینه تشكیل آتشفشان ها را در مجاورت ایجاد کند.

وقتی دو صفحه قاره ای به هم برخورد می كنند: در این صورت ردیفی از كوه ها به وجود می آید. چنانكه پوسته ای كه تصادف كرده فشرده می شود و رو به بالا هل داده می شود.

 

 

 

 

 

 

 

حرکات عمودی و هم ستادی ( ایزوستازی)

سوره نازعات آیه 30-31  و جبال اوتاداً ما کوهها را میخ های زمین قرارداریم

ارزیابی دقیق نشان داده است که تشکیل دریاچه ای بزرگ در پشت یک سد، موجب فرو رفتن ( 2 )اندک پوسته ی زمین خواهد شد. علاوه بر این میدانیم یخچالها در عصر یخبندان توسعه و گسترش یافتند وزن آنها باعث فرو رفتن مناطق وسیعی از پوسته شد وزمانی که یخچالها ذوب و ناپدید شدند زمین دوباره شروع به بالا آمدن کرده و افراختگی اولیه خود را بدست آورد . حتی امروزه نیز برخی از مناطق اسکاندیناوی و کانادا به عنوان واکنشی در برابر ذوب آخرین یخچالها در حال بالا آمدن هستند.

در مثالی که از حرکات عمودی زمین آورده شد، بخشهایی از پوسته ی زمین بگونه ای عمل میکنند که بنظر می رسد بر روی منطقه ای نرم که به آرامی جریان دارد ، شناور هستند . این درست همان چیزی است که بوجود آن اعتقاد داریم . پوسته و بالاترین قسمت جبه که بر روی کره قراردارند بدون شک دارای قدرت و استحکام میباشنداما با اینحال نمی توانند در برابر کشش گرانایی مقاومت کنند. به همین دلیل از خود نسبت به افزایش و یا کاهش با ر واکنش نشان میدهند. بنابراین اگر بر مقدار موادی مانند آب ، یخ و یا رسوبات سطحی افزوده شود در آن قسمت از پوسته ی زمین که این بار اضافی برروی آن قراردارد ( وستون سنگ سخت زیر آن ) اندکی فرورفتگی دیده خواهد شد . اما اگر این بار برداشته شود ، آن قسمت از پوسته دوباره بسوی بالا حرکت خواهد کرد. این تعادل شناوری پوسته را هم ستادی یا ایزوستازی مینامند.

در ساختمان زمین پوسته ی جامد از سنگهای خارا( گرانیت) با وزن مخصوص 7/2 بنام سیال تشکیل شده است وزیر آن قشر فرم ومذاب بازالتی بنام سیما با وزن مخصوص 3 و بعد از آن هسته مرکزی یا سیفما تحت فشار زیاد قرار گرفته است.در اعماق اقیانوسها که حرارت آب حدود صفر درجه سانتی گراد است قشر سیال وجود ندارد بلکه سیمای مذاب بحالت متبلور بوده بصورت یک طبقه سنگی به فلاتهای قاره که همان سیال خارائی باشد متصل است علاوه بر این قشر سیال یکنواخت نیست بلکه در مجاورت با سیمای مذاب دگرگون شده بحالت سیلیکات متبلور در می آید .

در وهله اول قبول این مطلب که پوسته جامد با ترکیب سنگ خارا ( گرانیت ) با آن همه عظمت و سنگینی روی قشر مذاب سیما قرار گرفته باشد. بسیار بعید بنظر میرسد ،‌اما حقیقت آن است که قشر سیال بهمان نحو که قطعه چربی روی آب شناور میماند بعلت اختلاف وزن مخصوص خود نسبت به سیما طبق قانون ارشمیدس روی قشر مذاب سما شناور است. قانون ارشمیدس بیان می نماید که هر گاه جسمی درمایعی شناور باشد باندازه وزن مایع هم جسم آن از وزن جسم کاسته می شود. حال اگر وزن جسم غوطه ور در مایع بیش از وزن مایع جابجا شده باشد جسم در کف مایع قرار خواهد گرفت ولی اگر وزن جسم در مایع کمتر از وزن مایع جابجا شده باشد در سطح مایع بطور شناور باقی می ماند .

زوس ZUESSدر سال 1883 باستناد قانون ارشمیدس نظر داد که قاره ها بسان کشتی هائی روی قشر مذاب سیما شناور هستند که میزان فرو رفتگی آنها متناسب با وزن سیال است . نقاط مسطح و جلگه ای که وزن سیال کم است بهمان نسبت ریشه آن در سیما کمتر است . ولی بعکس هر گاه در خشکی ها ارتفاعی وجود داشته باشد قشر سیال ضخیم و سنگین شده ریشه ی بیشتری در سیما خواهد داشت.و در اعماق اقیانوسها که قشر سیال بسیار نازک و سبک است و یا بجای آن سیما ظاهر میگردد بعلت عدم مقاومت اگر تحت فشار قرار گیرند بسهولت در قشر مذاب پایین می روند . ضخیم شدن قشر سیال کف اقیانوسها تدریجی و مربوط به رسوب گذاری و تکامل دریاهای معرفه الارضی است که معمولاً در کنار قاره ها صورت میگیرد.

نتیجه آنکه قاره ها از قطعات جدائی از دو نوع سنگ متفاوت خارا و بازالت تشکیل یافته که به یکدیگر جوش خورده و روی قشر نرم بازالتی زیرین شناور هستند .مقدار فرورفتگی قطعات در قشر مذاب ، در هر مکان با وزن آنها متناسب است بنابراین کوهای مرتفع قاره ها را میتوان بصورت قطعات سختی از مواد سبک تر ( گرانیت ) در نظر بگیریم ( وزن مخصوص 65/2 نسبت به آب ) که روی مواد نرم سنگین تر ( بازالت با وزن مخصوص 3) مثل کوههای یخ شناور هستند با استفاده از قانون ارشمیدس میتوان محاسبه نمود که برای برقراری تعادل تنها 8/1 پوسته جامد از سطح بازالت بیرون خواهد ماند . بعنوان مثال اگر کوهستانی را با ارتفاع دو هزار متر در سطح قاره ملاحظه نمائیم باید همین کوهستان ریشه ای معادل هشت برابر ارتفاع یعنی 16 هزار متر در قشر سیما داشته باشد . بدیهی است با تاثیر عوامل فرسایش و کاهش ارتفاع بتدریج کوهستان از ریشه بالا می آید. قشرها ضخیم یخ نیز می توانند بر پوسته جامد فشار وارد آورده وآنرا بیشتردر قشر مذاب سیما غوطه ور سازنده در دوران چهارم عصر یخبندان قشری از یخ به ضخامت 2 کیلومتر و حجمی معادل 6 میلیون کیلومتر مکعب روی شبه جزیره اسکاندیناوی تشکیل گردید. این سنگینی موجب شد که منطقه  اسکاندیناوی حدود 500 متر پایین رود . سطح دریا نیز بعلت تشکیل طبقات یخ پایین افتاده بود ولی بعدها تغییرات آب و هوایی همین قشر یخ شروع به ذوب شدن نمود و در طول بیست هزار سال شبه جزیره اسکاندنیاو با سرعتی 5/1 متر در هر قرن بالا آمد.

بنابراین تمام عوامل از قبیل فرسایش ، رسوب گذاری ، حرکات عمودی ، پیدایش دریاها معرفه الارضی و جابجا شدن مواد در داخل سیمای مذاب ناشی از تغییرات ضخامت و کیفیت سیال در روی قشر سیما است . این تغییرات وقتی متوقف میشوند که تعادل کامل برقرار گردد . برقراری تعادل نیز تا عوامل فوق وجود دارد امکان نخواهد داشت و پیوسته پوسته جامد زمین در حال تغییر و تحول خواهد بود.(1)( حریریان

 

 

بارشهای سنگین اولیه و شقه شقه شدن زمین

سوره عبس آیه 25-26 انا صببنا الماء صباً . ثم شققنا الارض شقاً

« و اینکه ما آبها را ریخیم ریختنی ــ بعـدها خشکی را شـقـه کردیم شـقـه کردنی»!

1ــ آبهای روی زمین در حجم زیادی ریخته شده است: آبهای موجود روی زمین در ابتدا در درون زمین بوده، بعد بـصـورت بخار با آتـشـفـشـانها همراه با دود و گرما و گاز از زمین خارج شده و در جو جا گرفته و ابرها را تشکیل داده. بعد با سرد شـدن و بـه نـقـطـه بـارش رسـیـدن جـو بـارانـهـای سنگین باریده، طوریکه قـرآن بـجـای واژه بـاریـدن از واژه ریخـتـن استفاده کرده و با مـفـعـول مـطلق «صَـبّـاً» نیز روی ریختنِ آن  تأکـیـد کرده که به معنی: "سیل آسا ریختن آن" میشود.

2ــ خشکی شقه شقه شده است: خشکیهای زمین در ابتدا یکی بود (یک خشکی بوده)، بعدها شـقـه شـقـه شده است.

 

منابع و مآخذ:

1-  مدنی و شفقی ، زمین شناسی عمومی انتشارات دانشگاه صنعتی امیر کبیر 1382

2- مر و مدبری زمین ساخت صفحه های و فرآیندهای زمین شناختی ( انتشارات کوشا مهر 1380)

3- تیری ژوتو- رند موری- ترجمه رویش زاده زمین پوسته اقیانوس انتشارات دانشگاه تهران 1381

4- جی : سی . بر اون و ا.ای موست ترجمه آلیانی و لطفی  زمین غیر قابل دسترس انتشارت دانشگاه بوعلی 1371

5- داستانپور محمد زمین شناسی تارخی انتشارات دانشگاه شهید باهنر کرمان شماره 138 ص 202

6-  درویش زاده -1381 زمین شناسی پوسته اقیانوس انتشارات دانشگاه تهران

7-  علوم قرآنی آیت ا... محمد هادی معرفت ص 250

 

استفاده از مقالات فقط با ذکر منبع بلا مانع است

 



کد صلوات شمار برای وبلاگ
پایگاه فرهنگی ، مذهبی شیعه ها - لوگوهای حمایتی

Admin Logo
themebox Logo